Με τον αμφίσημο τίτλο «όλα πρέπει να αλλάξουν. ΡΝΣ9», η 9η Μπιενάλε Σύγχρονης Τέχνης Θεσσαλονίκης υλοποιείται από τον MOMUS-Μητροπολιτικό Οργανισμό Μουσείων Εικαστικών Τεχνών Θεσσαλονίκης σε επιμέλεια της ανεξάρτητης επιμελήτριας Νάντιας Αργυροπούλου. Η Μπιενάλε 9 εμπλέκεται με ένα κοινό(τοπο) και επαναλαμβανόμενο, αλλά ταυτόχρονα  επίκαιρο, επείγον και πολυσύνθετο αίτημα που, με τη δυναμική διατύπωσή του, μπορεί να ακούγεται σαν επαναστατική κραυγή και να αντηχεί σαν κενό σύνθημα, να ηχεί σαν ψηφιακό δόλωμα οργής και να λειτουργεί σαν αποτροπαϊκό ξόρκι· καθένας μπορεί να βρει κάτι σ’ αυτό και δεν ανήκει αποκλειστικά σε κανέναν. 

Η Μπιενάλε 9 αναμετριέται με την ασυμμετρία ανάμεσα στο διαθέσιμο λεξιλόγιό μας και σ’ αυτό που μας ζητείται να περιγράψουμε. Παίρνει το βήμα για να αντιστρέψει ερωτήσεις, να πειραματιστεί με μια αναρχία απαντήσεων, να αρνηθεί το πρέπον και το προτεινόμενο στην ευθεία λογοκρισία αλλά και πέρα από τις προφανείς επιταγές της. Mετέρχεται έναν τρόπο αφήγησης σε εγγύτητα και διαμορφώνεται από αυτό που προτείνει. Αυτή η 9η εκδοχή της Μπιενάλε συναρθρώνεται ως μια παρα-μπιενάλε που αναγνωρίζει τα παράδοξα του εγκλεισμού και της διαφυγής, απολαμβάνει τα πλανημένα μονοπάτια και τον αυτοσχεδιασμό, και τάσσεται υπέρ των τακτικών της ευφρόσυνης μαχητικότητας και της ενδόμυχης εργασίας που απαιτεί η φροντίδα του μη αναγνωρισμένου.

Κύριες Ημερομηνίες

Πλήρης διάρκεια: 31 Οκτωβρίου 2025 — 5 Ιουλίου 2026
Κυρίως έκθεση: 23 Μαΐου — 5 Ιουλίου 2026
Προεπισκόπηση για Τύπο & επαγγελματίες: 22 Μαΐου 2026
Εγκαίνια & δράσεις για το ευρύ κοινό: 23 & 24 Μαΐου 2026

H 9η Μπιενάλε Σύγχρονης Τέχνης Θεσσαλονίκης, «όλα πρέπει να αλλάξουν. Ριζοσπαστική Νοημοσύνη. Σαλονίκη 9», εκτυλίσσεται σε καίρια σημεία της Θεσσαλονίκης, μεταξύ των οποίων τα Περίπτερα 2 και 3 των εγκαταστάσεων της Διεθνούς Έκθεσης Θεσσαλονίκης –  HELEXPO, το MOMUS-Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης στην Εγνατία και η Λιμνοθάλασσα Καλοχωρίου στο Εθνικό Πάρκο Δέλτα Αξιού.

Επιμέλεια: Νάντια Αργυροπούλου
Οπτική Ταυτότητα: studio precarity
Αρχιτεκτονικός Σχεδιασμός: Y2K Architects
Βοηθός Επιμελήτριας: Έβελυν Ζέμπου
Σχεδιασμός Φωτισμών: Edeko Lighting Studio
Οπτικοακουστικός Σύμβουλος: Μάκης Φάρος
Ομάδα Παραγωγής MOMUS: Αγγελική Χαριστού, Σίλια Φασιανού, Ευτυχία Πετρίδου

Οργάνωση και Υλοποίηση: MOMUS-Μητροπολιτικός Οργανισμός Μουσείων Εικαστικών Τεχνών θεσσαλονίκης
Συνδιοργάνωση:  GROWTH FUND – ΔΕΘ HELEXPO
Εταίροι: Δήμος Θεσσαλονίκης, Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης
Δημιουργικοί Εταίροι: Ίδρυμα Χάινριχ Μπελ – Γραφείο Θεσσαλονίκης, Another Football, Mamagea

Η Μπιενάλε Σύγχρονης Τέχνης Θεσσαλονίκης συγχρηματοδοτείται από την Ευρωπαϊκή

Ένωση (ΕΣΠΑ – Επιχειρησιακό Πρόγραμμα «Κεντρική Μακεδονία»).

9η Μπιενάλε Σύγχρονης Τέχνης Θεσσαλονίκης «όλα πρέπει να αλλάξουν. ΡΝΣ9»
Τμήμα Τύπου, Δημοσίων Σχέσεων & Επικοινωνίας, MOMUS
Χρύσα Ζαρκαλή
press@momus.gr
+30 2310 566716 (ext. 118)
+30 6945 114343

Fb: @ThessalonikiBiennale

Ig: @thessalonikibiennale

Yt: @thessalonikibiennalecom

“Σήμερα περισσότερο από ποτέ, η φράση «όλα πρέπει να αλλάξουν» κραδαίνεται εξίσου από κοινωνικούς επαναστάτες και από τεχνοφεουδάρχες, από διωκόμενους ακτιβιστές και από φασίζοντες δημαγωγούς, από αντίπαλες κοινωνικές τάξεις και από αντιδιαμετρικές συλλογικές μορφές έκφρασης, από αντικουλτούρες και από τη θεσμική προπαγάνδα. Χρησιμοποιείται για να διαγράψει το χάσμα μεταξύ σπιτιού και δρόμου, ανάμεσα στο κάνω κλικ και στο κάνω πορεία, για να σφετεριστεί την αμφιθυμία και να διαστρεβλώσει την αλληλεγγύη.

Όπως σημειώνει η επιμελήτρια της 9ης Μπιενάλε, Νάντια Αργυροπούλου, «Μέσα από τις από κοινού αρθρώσεις της, τις οπτικές της συχνότητες, τα στοχαστικά κείμενά της, τις τρομερές μίξεις και την αφθονία των προστριβών και δυσλειτουργιών, μέσα από την περιφερειακή της θέση και την ελάσσονα κλίμακα στον κόσμο της τέχνης, μέσα από την επισφαλή της θέση στις οικονομίες του δομικού περιέκτη της, η Μπιενάλε 9 μετέρχεται έναν τρόπο αφήγησης σε εγγύτητα και διαμορφώνεται από αυτό που προτείνει. Ασχολείται με την ασυμμετρία ανάμεσα στο διαθέσιμο λεξιλόγιό μας και σ’ αυτό που μας ζητείται να περιγράψουμε, με μορφές παιχνιδιού, με φευγαλέες τακτικές αποσυναρμολόγησης, με τη συλλογική μαγεία, τον βρόχο ανατροφοδότησης της κλήσης και απόκρισης, ή αυτό που ο Arthur Jafa έχει περιγράψει ως την “κβαντική διάσταση της χειραφέτησης”.

Αυτή η ένατη εκδοχή της Μπιενάλε συναρθρώνεται ως μια παρα-μπιενάλε που αναγνωρίζει τα παράδοξα του εγκλεισμού και της διαφυγής, απολαμβάνει τα πλανημένα μονοπάτια και τον αυτοσχεδιασμό, και τάσσεται υπέρ των τακτικών της ευφρόσυνης μαχητικότητας και της ενδόμυχης εργασίας που απαιτεί η φροντίδα του μη αναγνωρισμένου. Αν ισχύει ότι “απέναντι στις νέες τυραννίες που εξαπλώνονται, θα πρέπει να χρησιμοποιούμε την τέχνη όχι για να ‘θέσουμε ερωτήματα’ αλλά για να δώσουμε θρασείες απαντήσεις που δεν μας ζήτησε κανείς” (σύμφωνα με τη Luce deLire), η Μπιενάλε 9 παίρνει το βήμα για να αντιστρέψει ερωτήσεις, να πειραματιστεί με μια αναρχία απαντήσεων, να αρνηθεί το πρέπον και το προτεινόμενο στην ευθεία λογοκρισία αλλά και πέρα από τις προφανείς επιταγές της. Υιοθετεί μια τολμηρή στάση σχετικά με τη δύναμη της φαντασίας, προτείνει ένα είδος ριζοσπαστικής νοημοσύνης (εξού η συντομογραφία “ΡΝ”) και τάσσεται υπέρ μιας μη φασιστικής Τεχνητής Νοημοσύνης (κατά τον Dan McQuillan) που δεν αναπαράγει μορφές κυριαρχίας αλλά υποστηρίζει την αυτονομία και την ελευθερία στη βάση της συλλογικής δραστηριότητας και των καταπνιγμένων γνώσεων.

Αν χρειάζεται να επινοηθούν νέες εκδοχές αλληλεγγύης και λεξιλόγια, ένα “κοινωνικό αλλιώς”, προκειμένου να αλλάξει η ζωή που έχει οικοδομήσει ο γενοκτονικός καπιταλισμός, και τα εργαλεία δεν μπορούν να είναι ίδια με εκείνα του αφεντικού, τότε η Μπιενάλε 9 επιθυμεί να πειραματιστεί με την εκτυλισσόμενη, μεταμορφική πιθανότητα της από κοινού άρνησης. Επιλέγει να εμπνευστεί από τη μέθοδο της “κριτικής μυθοπλασίας” της Saidiya Hartman και να καταφύγει στην έρευνά της σχετικά με την απείθαρχη κίνηση ως “την ακόρεστη λαχτάρα για έναν κόσμο που δεν κυβερνάται από αφέντη, άνθρωπο ή την αστυνομία […] την κοινωνική ποίηση που συντηρεί τους στερημένους […] μια σύντομη είσοδο στο πιθανό”.

Αποτελείται από αισθητηριακές εκδηλώσεις αισθητικής κοινωνικότητας, έργα που εφευρίσκουν διά της φαντασίας τρόπους να αρνηθούν, να εξεγερθούν και να εξερευνήσουν αστέριωτα μονοπάτια και αποκλίνουσες ιστορίες, τρόπους να απευθυνθούν με παρρησία στην εξουσία και να κάνουν τη διαφορά που δεν καταλήγει σε διαχωρισμό· έργα που υπαινίσσονται πότε να ξεσπάσεις και πώς να ψιθυρίσεις, πότε να γελάσεις και πώς να αγαπήσεις.  Αν “η επανάσταση είναι σαν τις δουλειές του σπιτιού – πρέπει να τις κάνεις κάθε μέρα” (G. C. Spivak), τότε το όλα πρέπει να αλλάξουν. ΡΝΣ9 επιθυμεί να ανήκει σ’ αυτό το κάθε μέρα και, εξερευνώντας το, να διατυπώσει μια απρόβλεπτη, ζωντανή πρόταση».

Η συντομογραφία «Σ9» παραπέμπει σε μια δημοφιλή, παλαιότερη, ανατολίτικης προέλευσης ονομασία της Θεσσαλονίκης (Σαλονίκη), εισάγοντας έτσι στην εκφορά της Μπιενάλε μια διπλή κίνηση, προς και μακριά από την πόλη, μια απόπειρα να καλλιεργηθεί ένα –έστω προσωρινό– αίσθημα συνεύρεσης με παραγνωρισμένα, παραμελημένα σημεία, υποκείμενα, φαντάσματα και σύμβολα της Θεσσαλονίκης.

Μετά από ένα προοίμιο που πραγματοποιήθηκε το διάστημα Οκτωβρίου-Νοεμβρίου 2025, γύρω από τις επαναστατικές δυνατότητες της επιστημονικής φαντασίας («Ανατροπή: η επιστημονική φαντασία σαν αλλαγή») και μέσω μιας σειράς ενδιάμεσων συνεργασιών (με τα Φεστιβάλ Κινηματογράφου και Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης, καθώς και με την Ταινιοθήκη της Ελλάδος) και απόκεντρων εκδηλώσεων, η Μπιενάλε πραγματοποιεί την κύρια έκθεσή της μεταξύ 23 Μαΐου και 5 Ιουλίου 2026.

Οι χώροι που θα τη φιλοξενήσουν συμπαρασύρουν σε ένα κρίσιμο ρήγμα:

      • Κτίρια εντός του συγκροτήματος της Διεθνούς Έκθεσης Θεσσαλονίκης – HELEXPO, που αναδεικνύουν τους δεσμούς του χώρου με τα θεμελιώδη κοινωνικοοικονομικά αφηγήματα και πολιτικά τελετουργικά της σύγχρονης Ελλάδας από τη δεκαετία του 1960 και εξής, καθώς και τη σημερινή του σημασία ως πεδίο μάχης μεταξύ αντίπαλων σχεδίων για τη λειτουργία και το μέλλον του δημόσιου χώρου. Εκεί βρίσκεται και φιλοξενεί μέρος της Μπιενάλε και το MOMUS-Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης, όπου στεγάζεται και η συλλογή του Αλέξανδρου Ιόλα. 

       

 

 

  • Η μοναδική Λιμνοθάλασσα Καλοχωρίου στα δυτικά περίχωρα της Θεσσαλονίκης, ένα τοπίο που διαμορφώθηκε από κοινότητες μεταναστών, τη βιομηχανική ανάπτυξη και τη σταδιακή εμφάνιση ενός υγροτόπου ως αποτέλεσμα της καθίζησης του εδάφους, της εξάντλησης των υπόγειων υδάτων και της ανάμιξης των νερών ποταμού και θάλασσας. Μέρος πλέον του Εθνικού Πάρκου Δέλτα Αξιού, η λιμνοθάλασσα είναι πλούσια σε σπάνια βιοποικιλότητα, φιλοξενεί δραστηριότητα πέραν της ανθρώπινης, και συμμετέχει σε αντιφατικά αφηγήματα «συμβιωτικών σχέσεων» καθώς η πόλη επεκτείνεται αδυσώπητα και προς εκείνη την πλευρά.

* υποσημείωση η [iposimíosi] Ο33 : επεξηγηματική ή
συμπληρωματική σημείωση, συνήθ. στο κάτω μέρος της
σελίδας ενός κειμένου: Tις πηγές του τις αναφέρει σε
~. Ο αστερίσκος σε μία λέξη του κειμένου παραπέμπει
σε ~.
[λόγ. < ελνστ. ὑποσημείω(σις) -ση]

Ό,τι απομένει

Τ.J. Demos

«Η ατιμωρησία δεν θα διαρκέσει για πάντα». Τη στιγμή που η Francesca Albanese εκστομίζει αυτά τα λόγια, η φιλελεύθερη δημοκρατία καταρρέει υπό το βάρος των αφόρητων αντιφάσεών της. Εκτραχηλισμένα κράτη-υπερδυνάμεις, εγκληματίες πολέμου βομβαρδίζουν κυρίαρχα κράτη. Η  διεθνής έννομη τάξη αποκαλύπτει το πρόσωπό της, η αντιδραστική διεθνής αναλαμβάνει την αρχηγία. Τα ανθρώπινα και τα πολιτικά δικαιώματα τρεμοπαίζουν σαν ασταθή σήματα στον φλεγόμενο ορίζοντα της Γάζας, έπειτα του Ιράν, έπειτα του Λιβάνου. Το «Μεγάλο Ισραήλ» –Eretz Israel– επεκτείνει διά πυρός τα σύνορά του, καθώς οι ΗΠΑ κανιβαλίζουν τον κοινωνικό τους πλούτο για να διατηρήσουν τη στρατιωτική υπεροχή τους και την καταστολή στο εσωτερικό της χώρας, εδραιώνοντας την κυριαρχία τους στο ημισφαίριο και διασφαλίζοντας τα στρατηγικά τους συμφέροντα σε όλη τη Μέση Ανατολή.

Σ’ αυτό έρχεται να προστεθεί και η άνοδος της Τεχνητής Νοημοσύνης (ΤΝ) και της τεχνοφασιστικής λογικής – αυτοματοποίηση χωρίς λογοδοσία, εργαλεία πέρα κι έξω από τη δικαιοσύνη στην υπηρεσία γκανγκστερικών δυνάμεων. Το παρόν γίνεται πήγμα μιας βάναυσης παγκόσμιας συγκυρίας. Για την κριτική αισθητική πρακτική, τα διακυβεύματα εξακολουθούν να μην είναι θεωρητικά, αλλά υπαρξιακά. Τι απομένει για την αριστερά όταν οι θεσμοί κενώνονται από τα μέσα; Ποιες τακτικές αντέχουν όταν η νομιμότητα εργαλειοποιείται, όταν η γλώσσα στρατολογείται, όταν οι θεσμοί συνεργούν με τη γενοκτονία; Πώς μπορεί η ιστορική μνήμη –του αντιφασιστικού αγώνα, της αποαποικιακής εξέγερσης, των επαναστατικών μελλόντων– να επηρεάσει τις παρεμβάσεις σε ένα πεδίο όπου το πολιτικό και το αισθητικό είναι αδιαχώριστα κι ωστόσο υπό πολιορκία από νεοευθυγραμμισμένες καταπιεστικές δυνάμεις;

Κάθε φάση του ύστερου φασισμού –αυτής της εξελισσόμενης μορφής αποικιακού φυλετικού καπιταλισμού της νεωτερικότητας– καταστέλλει ενώ ταυτόχρονα συστρατεύει ακούσια τους αντιπάλους του. Η κυριαρχία παράγει άρνηση και αποκρίνεται στην άρνηση. Η καταστολή παράγει αντι-μορφές ζωής. Από τα ίχνη παλαιότερων απελευθερωτικών κινημάτων, από αντιαποικιακές εξεγέρσεις, από ριζοσπαστικές πρωτοπορίες και μαχητικές εικαστικές κουλτούρες, από προγενέστερα μέτωπα πολιτικής αισθητικής και τεχνολογικής αντίστασης, τροφοδοτούνται νεοδιαμορφωμένες πρακτικές. Στα ερείπια παίρνουν μορφή οι εικοτολογικές μυθοποιίες μιας χειραφετικής μελλοντικότητας.

Δεν πρόκειται για τοπογραφική αποτύπωση, αλλά για χαρτογράφηση εντάσεων: ανάμεσα στη γενοκτονική πολιτική και την πείσμονα επιμονή στη ζωή, ανάμεσα στη θεσμική καταστολή και την οργανωμένη άρνηση, ανάμεσα σε απομελλοντοποιημένους κόσμους και την ελπίδα ως πειθαρχημένη πρακτική, ανάμεσα στον βάναυσο ανελευθερισμό και τον αντιρατσιστικό οικοσοσιαλισμό – καθένα από τα οποία αγωνίζεται να αλλάξει τη φορά του ρεύματος. Πρόκειται για σημεία αντίφασης όπου η αισθητική γίνεται καταστασιακή, τακτική – ένα πεδίο για αγώνα. Στο σημείο σύγκλισης τέχνης και πολιτικής, το ερώτημα δεν είναι αν είναι δυνατή η αντίσταση, αλλά πώς αυτή θα συγκροτηθεί τώρα, με ποιο κόστος, για ποιον.

Συνάφεια γενοκτονίας-οικοκτονίας

Εδώ και πάνω από δύο χρόνια, ο ουρανός γκρεμίζεται διαρκώς επάνω μας. Αυτό που πολλοί αποκαλούν την πρώτη γενοκτονία σε ζωντανή μετάδοση στριμάρεται στις οθόνες μας – η καταστροφή ως ροή αναρτήσεων, ως εμπορευματοποιημένο θέαμα. Το «εργαστήριο δοκιμών της Παλαιστίνης» τελειοποιείται σε πραγματικό χρόνο και επεκτείνεται προς τη Συρία, τον Λίβανο, την Υεμένη, το Ιράν. Πρωτότυπα όπλα προβάρουν το μέλλον τους πάνω σε σώματα, φυλετικοποιημένα και φονεύσιμα: εργοστάσιο δολοφονιών με αρωγό την ΤΝ, σμήνη δρόνων που βουίζουν σαν μηχανικές ακρίδες, τετρακόπτερα που αιωρούνται και πυροβολούν μέσα σε νοσοκομεία από τα παράθυρα, βόμβες που εξαφανίζουν ολόκληρες γειτονιές κάτω απ’ τη σκόνη. Γυναίκες, παιδιά, ηλικιωμένοι, άτομα με αναπηρία – εξαϋλωμένοι σε δεδομένα, εξατμισμένοι σε θερμικά ίχνη, διαγραμμένοι στόχοι. Μια τάξη παιδιών σφαγιάζεται κάθε μέρα επί δύο χρόνια. Οι Palantir, Amazon, Microsoft βγάζουν αμέτρητα λεφτά. Αλλά ο αγώνας συνεχίζεται, όπως και η αγάπη μέσα στη γενοκτονία.

Αυτό δεν είναι ρήξη αλλά επαναληπτικότητα, διάχυση. Η πιο πρόσφατη εξέλιξη σε μια ιστορία αποικιοκρατικού εποικισμού που γράφεται εδώ και αιώνες: εξάλειψη της παλαιστινιακής παρουσίας, εγκαθίδρυση περιφερειακής ηγεμονίας. Στόχος δεν είναι μόνο τα σώματα, αλλά και η ίδια η γραμματική της ζωής. Το Ισραήλ στοχεύει θερμοκήπια. Αρδευτικές γραμμές αιμορραγούν στην άμμο. Ελιές, αρχαιότερες από κάποια έθνη, ξεριζώνονται. Πανεπιστήμια ισοπεδώνονται. Τζαμιά ξεκοιλιάζονται. Βιβλιοθήκες, αρχεία, γίνονται στάχτη. Οικόσιτα ζώα ανατινάζονται. Ένας πόλεμος ενάντια στην κατοικησιμότητα, μια μεθοδική διάλυση οικοτόπου, ώσπου η ύπαρξη και το περιβάλλον της να καταρρεύσουν σ’ ένα δηλητηριασμένο θυσιαστήριο που εξαπλώνεται σε μαζικό τάφο: οικοκτονία εις/ως γενοκτονία.

Κι ωστόσο, ο πόλεμος της ορατότητας εντείνεται. Τα παράθυρα στις οθόνες χωρίζουν τον κόσμο, αλλά με τεράστια ανισότητα. Οι επίσημες αφηγήσεις φτάνουν προσυσκευασμένες, αυτοαπαλλακτικές, κωμικοτραγικές. Δημοσιογράφοι στη Γάζα παίρνουν πλάνα με τρεμάμενα χέρια ανάμεσα στον καπνό, καταγράφοντας τις φρικαλεότητες γνωρίζοντας ότι η κάμερα μπορεί να είναι ο τελευταίος τους μάρτυρας. Ο κατακτητής μιλάει πρώτος, κατηγορεί πρώτος, δίνει άφεση αμαρτιών προκαταβολικά. Οι νεκροί αναταξινομούνται ως στατιστικά στοιχεία, αποανθρωποποιούνται ως «τρομοκράτες» από τρομοκρατικά κράτη. Οι λέξεις γίνονται όπλα, ο αυτοματοποιημένος φόνος γίνεται πολιτική.

Η δικαιοσύνη διαρρηγνύεται, σωριάζεται θεατρικά σαν σε τραγωδία. Το διεθνές δίκαιο καταρρέει, με τη Γάζα, το Σουδάν, την Αϊτή, τη Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό, την Υεμένη, τη Βενεζουέλα, και τώρα το Ιράν. Αυτό που κυβερνά δεν είναι η ηθική, αλλά η διεκπεραιωτικότητα: πρόσβαση σε λιμάνια και θαλάσσιες οδοί, ενεργειακά δίκτυα, ροές δεδομένων, δίκτυα ασφάλειας ΤΝ, συντονισμός της εφοδιαστικής αλυσίδας. Ψυχρή αποδοτικότητα κενή δεοντολογίας. Η οντότητα που είναι γνωστή ως Ισραήλ δεν είναι τόσο έθνος-κράτος όσο κόμβος της παγκόσμιας υποδομής, η οποία επεκτείνεται ως την ICE και τη Frontex. Ο ύστερος φασισμός λειτουργεί στη διακρατική επιμελητεία, στην ομαλή κυκλοφορία αγαθών, δεδομένων, κερδών, χωρίς ανθρώπινα δικαιώματα ή δυνατότητα δικαστικής προσφυγής. Τα χαρτοφυλάκια επιχειρηματικών κεφαλαίων προβάλλουν κερδοσκοπικές απεικονίσεις της Ριβιέρας της Γάζας χτισμένης πάνω στα χαλάσματα, πάνω σε κονιορτοποιημένα σώματα μέσα στα μπάζα: ο καπιταλισμός της καταστροφής σε δυσθεώρητα ύψη ανηθικότητας.

Η επέκταση αυτού του φασιστικού-αυταρχικού σχεδίου –που προωθεί μαζικές απελάσεις, παγκοσμιοποιεί τις υποδομές φυλάκισης και επιτήρησης, στρατιωτικοποιεί την εσωτερική αστυνόμευση– είναι τρομακτική όχι μόνο λόγω της βαναυσότητάς της, αλλά και εξαιτίας των υλικών συμμαχιών που σφυρηλατεί. Οι τεχνολογίες ΤΝ διαχέονται μέσω αυτών των συστημάτων, συνδέοντας τους πιο ισχυρούς καπιταλιστές του κόσμου με μια αρχιτεκτονική καταστολής που είναι κερδοφόρα, επεκτάσιμη, και ολοένα πιο δύσκολο να ανατραπεί.

Ο κόσμος της τέχνης δεν έχει «καμφθεί» από αυτό (μολονότι βέβαια αποστραγγίζεται διαρκώς από χρηματοδότηση)· η γενοκτονία μπορεί να αποκάλυψε μια βαθιά συναυτουργία, αλλά εντείνει και την επείγουσα ανάγκη για κριτική αντισυστημική πρακτική πολλών άλλων. Forensic Architecture, Bellingcat, Al Haq: η εγκληματολογική ανάλυση οπτικών, χωρικών και ηχητικών αποδεικτικών στοιχείων είναι ουσιώδης για να γίνει κατανοητή η αρχιτεκτονική της γενοκτονίας, οι λογικές της, οι οικονομίες της και οι τεχνολογίες της. Για να αποκαλυφθεί το πώς η κυριαρχία υλοποιείται μέσω της χαρτογράφησης, των υποδομών, των προγνωστικών μελλόντων – ερευνητικές και αισθητικές μεθοδολογίες καθιστούν κρίσιμα ορατή την καταστροφή και τα κυκλώματα του κεφαλαίου.

Αισθητικοκτονία

Η εξόντωση δεν αφορά μόνο τα σώματα. Η μνήμη, η εύθραυστη αρχιτεκτονική του νοήματός της, έχει συντριβεί. Η πολεμική μηχανή του Ισραήλ φιμώνει δημοσιογράφους στη μέση της φράσης τους. Καλλιτέχνες έχουν θαφτεί μαζί με τους ημιτελείς καμβάδες τους. Καθηγητές, δάσκαλοι, φοιτητές έχουν σβηστεί, τα πανεπιστήμιά τους έχουν ερειπωθεί. Βιβλιοθήκες γίνονται στάχτη. Μουσεία καταρρέουν. Αρχαιολογικά στρώματα –διαστρωματώσεις στη γη από παρελθόντες πολιτισμούς– καταστρέφονται. Τζαμιά και εκκλησίες χάσκουν ορθάνοιχτα προς τον ουρανό.

Πρόκειται για κάτι περισσότερο από σχολαστικοκτονία. Κάτι περισσότερο από πολιτικοκτονία. Κάτι περισσότερο από επιστημοκτονία. Το λεξιλόγιο ραγίζει, η σχεσιακότητα κλονίζεται, η όραση αποτυγχάνει. Ακόμη και καθώς διευρύνεται αναγκαστικά το λεξιλόγιο: αισθητικοκτονία – η συστηματική καταστροφή της συλλογικής ικανότητας αισθητικής πρόσληψης, της ικανότητας ενός λαού να βλέπει, να αφηγείται, να φαντάζεται. Σε αυτή τη θεμελιώδη αποκοπή, όταν η γενοκτονία κατεδαφίζει τη συμβολική τάξη, όταν η γλώσσα ωχριά μπροστά στο μη επεξεργάσιμο, σφυρηλατούνται παρά ταύτα λέξεις.

Ωστόσο, απέναντι στη γενοκτονία, δεν υπάρχουν επαρκείς εικόνες ή μορφές. Η βία αφανίζει την αναπαράσταση. Όσοι επιζούν μιλούν για την απώλεια της ίδιας της ομιλίας. Στο κενό, η παραμορφωμένη σιωπή ουρλιάζει. Τα σώματα τρέμουν. Η αντίληψη αμβλύνεται, μουδιάζει σε καθαρό ένστικτο, περιορίζεται στο να παραμείνεις ζωντανός. Η κοινωνικότητα γίνεται συντρίμμια. Ο λιμός που επιβάλλει το Ισραήλ στη Γάζα παράγει έναν βίαιο διαφορικό λογισμό επιβίωσης, απομονώνοντας το άτομο από την κοινοτική αλληλεγγύη. Η διαγενεακή γνώση –άλλοτε συνυφασμένη με ιστορίες, χειρονομίες, τελετές, γεύματα– ξεφτίζει. Η συλλογική αντίσταση λιμοκτονεί.

Η αισθητικοκτονία εκπέμπεται και προς τα έξω. Ο λόγος αστυνομεύεται πολύ πέρα από τη Γάζα. Στρατιωτικοποιημένες δυνάμεις καταστέλλουν την αντιγνωμία. Διαδηλωτές σε όλο τον κόσμο ξυλοκοπούνται, απολύονται, ακυρώνονται. Η αντίσταση στη γενοκτονία ποινικοποιείται. Ο αντισημιτισμός εργαλειοποιείται ως δαμόκλειος σπάθη, ισοπεδώνοντας τη σκέψη, αποκλείοντας τον αντίλογο. Η καταστροφή της ικανότητας αισθητικής πρόσληψης επεκτείνεται οπουδήποτε δύναται να σχηματιστεί αλληλεγγύη. Δεν υπάρχει γενοκτονία χωρίς την άρνηση της γενοκτονίας. Το διεθνές δίκαιο γίνεται κενό γράμμα. Η δικαιοσύνη γίνεται κενό σύμβολο. Με τα ερείπια να καπνίζουν ακόμα, αρχίζει η χρηματοπιστωτική σπέκουλα – η καταστροφή της καταστροφής, το κεφάλαιο της καταστροφής που στρώνει δρόμους πάνω στους ομαδικούς τάφους.

Ωστόσο μέσα και ενάντια στα ερείπια, η γλώσσα μεταλλάσσεται, αρνείται την άρνησή της. Παρά τις αντιξοότητες, υπάρχει μια ανένδοτη επανεφεύρεση της έκφρασης – για να μαρτυρήσει, να θυμηθεί ενάντια στη διαγραφή, να επιβιώσει από την εξαφάνιση. Μέλη της κολεκτίβας Eltiqa που εδρεύει στη Γάζα, όπως ο Raed Issa, στρέφονται προς τα ίδια τα συντρίμμια –τρίμματα καφέ, κάρβουνο, απορρίμματα– για να σκιαγραφήσουν το περίγραμμα μιας ζωής που έχει απομειωθεί σε γραμμές, όπως μαρτυρά ο Sohail Salem. Οι «ξέσπιτες» συνθέσεις –παράδοξες κατασκευές χωροκτονίας– του Mohammed Joha γίνονται κινητά ενδιαιτήματα εν μέσω της απόλυτης καταστροφής. Ταινίες όπως Η Φωνή της Χιντ Ρατζάμπ μας καθηλώνουν μπροστά στο αβάσταχτο: την τρομοκρατημένη φωνή ενός πεντάχρονου κοριτσιού εγκλωβισμένου σε ένα αυτοκίνητο που δέχεται πυρά από άρμα μάχης, την ηχώ των τελευταίων κραυγών της που αρνούνται τη σιωπή, πριν τη θανάσιμη σιωπή της. Το Φεστιβάλ Κινηματογράφου Palinale συγκεντρώνει προβολές και συζητήσεις αψηφώντας τη γερμανική λογοκρισία της Berlinale, απαντώντας στην κρατική διαγραφή με συλλογική συγκέντρωση, αγώνα, λόγο.

Οι δυνάμεις της καταστροφής (IDF, ICE, CIA κλπ.) δεν έχουν τον τελευταίο λόγο. Ακόμα και την ύστατη στιγμή, η ζωή τείνει προς την ύπαρξη. Η μνήμη σιγοκαίει. Οι εικόνες επανασυντίθενται. Η ομιλία, αν και σπασμένη, επιστρέφει. Και σε αυτή την επιστροφή –στην πείσμονα επιμονή στις σχέσεις, στην κατονομασία, στο μοίρασμα (σκεφτείτε το Gaza Soup Kitchen, το μοίρασμα σπόρων της Vivien Sansour, τη συλλογική κοινωνικότητα του Dar Jacir)– υπάρχει η υπόσχεση ότι η προσπάθεια εξόντωσης της αίσθησης θα αποτύχει. Η ζωή συνεχίζει να αγωνίζεται, η Παλαιστίνη θα ελευθερωθεί.

Αποτρεπτική μελλοντικότητα

Η προληπτική υπακοή εξαπλώνεται σαν σιωπηλή επιδημία. Η θεσμική αυτονομία υποκύπτει μπροστά της, η πολιτιστική ελευθερία εξασθενεί, πανεπιστήμια και μουσεία αναδιπλώνονται στην εσωστρέφεια, καθώς ο διεθνής φιλελευθερισμός ευθυγραμμίζεται με την εξουσία, επιλέγοντας τον φασισμό για να αποτρέψει τον σοσιαλισμό. Οι δισεκατομμυριούχοι που ευθυγραμμίζονται με το MAGA, οι δυναστείες των δωρητών, οι οικονομικές και πολιτικές ελίτ δεν χρειάζεται πάντα να επιβάλλουν – οι θεσμοί μαθαίνουν να προλαμβάνουν το πλήγμα. Οι πανεπιστημιακές διοικήσεις καλούν τα ΜΑΤ να καταστείλουν τις διαδηλώσεις των φοιτητών τους. Μεταπτυχιακοί εργαζόμενοι απομακρύνονται βίαια από γραμμές πικετοφοριών. Εκθέσεις εξαφανίζονται εν μία νυκτί. Προγράμματα κριτικής σκέψης αναστέλλονται, η ηγεσία τους παύεται, επιμελητές και συντάκτες απολύονται επειδή λένε ό,τι δεν πρέπει να ειπωθεί. Artforum, «Ανεξάρτητο» Πρόγραμμα Σπουδών του μουσείου Whitney, η ζομπιοποιημένη documenta. Η αισθητικοκτονία διαποτίζει τους τοίχους: η καταστολή γίνεται πολιτική, ο φόβος γίνεται διακυβέρνηση. Ένα γενοκτονικό κράτος βρίσκει βήμα στην Μπιενάλε της Βενετίας, τη στιγμή που μια Νοτιοαφρικανή κριτική καλλιτέχνιδα –η Gabrielle Goliath– απορρίπτεται.

Κι ωστόσο η καταστολή χαλυβδώνει την αποφασιστικότητα. Η θεσμική κριτική οξύνεται σε μια πρακτική άρνησης. Decolonize This Place. Strike MoMA. FeesMustFall. MIT Coalition for Palestine. BDS (Boycott, Divestment, Sanctions). we refuse_d στο M HKA. Τα κινήματα κατονομάζουν την οικονομία της γενοκτονίας, ακολουθούν τα ίχνη του χρήματος σε δωρεές, διοικητικά συμβούλια, καταπιστευματοδόχους, αγορές χρέους. Εξετάζουν εξονυχιστικά την ιδιωτικοποιημένη εκπαίδευση ως εργοστάσιο μαζικής παραγωγής χρέους, τα ιδιωτικά μουσεία ως μηχανισμούς ξεπλύματος χρήματος για το εξτρακτιβιστικό κεφάλαιο, την πολιτιστική φιλανθρωπία ως πανοπλία καλής φήμης που υποκρύπτει λεηλασία. Εντοπίζουν την υποκρισία με υψηλή ευκρίνεια: θεσμοί που διακηρύσσουν τη δημοκρατία και τα ανθρώπινα δικαιώματα ενώ ταυτόχρονα προσυπογράφουν τον όλεθρο· αντισταθμιστικά κεφάλαια-όρνια που ζυγιάζονται πάνω απ’ το δημόσιο χρέος, από το Πουέρτο Ρίκο μέχρι την Ελλάδα. Η ζωή στον ύστερο φασισμό είναι μια βαθιά αντίφαση.

Σε όλο το φάσμα αυτού του ζοφερού τοπίου σκιαγραφούνται άλλα μέλλοντα – εύθραυστα, επαναστατικά, εικοτολογικά. Αναδύονται πρακτικές που αρνούνται να κατοικήσουν το σενάριο του αποικιακού φυλετικού καπιταλισμού, τη φαινομενική του αναποφευκτικότητα. Ας δημιουργήσουμε τη δική μας κατάσταση έκτακτης ανάγκης, όπως έγραψε ο Μπένγιαμιν πριν από πολύ καιρό. Απορρίπτουν τη προδιαγεγραμμένη μελλοντικότητα του καπιταλισμού της καταστροφής – την αρπαγή γης στη Γάζα με το πρόσχημα της ανασυγκρότησης, το ορυχείο στη Χαλκιδική που εκσκάφτηκε σε δασόφυτο βουνό, τα στρατόπεδα κράτησης στη Μόρια και στο Ελ Σαλβαδόρ που γενικεύονται ως επενδυτική της φυλακής, τους πόρους της Βενεζουέλας που κλέβονται μέσα από τα έγκατα μιας κυρίαρχης χώρας, τα ορυκτά της Γροιλανδίας που προορίζονται για εξόρυξη από την τεχνολογική βιομηχανία. Το κίνημα Strike MoMA απελευθερώνει τους θεσμούς από τις οικονομικές τους εμπλοκές. Οι Angela Melitopoulos, Angela Anderson και Maurizio Lazzarato παράγουν μια κινηματογραφική αποκάλυψη της εξτρακτιβιστικής βιοπολιτικής. Πειράματα σε λαϊκά δικαστήρια και αντισυνελεύσεις –των Radha D’Souza και Jonas Staal, καθώς και της Zuleikha Chaudhari– θέτουν σε εφαρμογή τη λογοδοσία, δοκιμάζουν τη μεταφιλελεύθερη δικαιοσύνη, κάτι που δεν κάνουν τα σημερινά δικαστήρια. Καλλιτέχνες και πολιτικές συλλογικότητες –Otolith Group, Chimurenga, Black Quantum Futurism, The Red Nation– οραματίζονται Μαύρους και Αυτόχθονες αποαποικιακούς ορίζοντες, χειραφετητικές εικοτολογίες που υπερβαίνουν το πλέγμα μιας αυτοκρατορίας.

Ο αγώνας είναι άνισος. Η εξουσία είναι τεράστια. Αλλά μέσα στη χούφτα της προληπτικής υπακοής, κάτι αρνείται να της επιτρέψει να σφιχτεί σε γροθιά. Στους απελευθερωμένους χώρους, στα ερείπια των πανεπιστημιακών τμημάτων που έχασαν τη χρηματοδότησή τους, στους υπό επιτήρηση δρόμους, οι κριτικές και κρίσιμες ενέργειες επιμένουν – κατονομάζοντας τη συνέργεια, χαρτογραφώντας τη λεηλασία, προβάροντας την απελευθέρωση. Στη σκιά του ύστερου φασισμού, η φαντασία αρνείται να υποταχθεί.

Η αυτοκρατορία της Τεχνητής Νοημοσύνης

Εντωμεταξύ, αυτά τα κινήματα αποσιωπούνται αδιαφανώς (μέσω shadow ban) από τον καπιταλισμό των πλατφορμών. Στην αυτοκρατορία της ΤΝ, η αντιγνωμία υποβαθμίζεται, αποεμπορευματοποιείται, καθίσταται φασματική. Η αλγοριθμική αυτοματοποίηση μειώνει την αντίσταση στον θόρυβο, εμπορευματοποιεί την οργή. Τα τεχνοοικονομικά συστήματα σιγοντάρουν, εξορύσσοντας αξία, συνθλίβοντας την ανθρώπινη εργασία, ερημώνοντας το περιβάλλον για να φτιάξουν φάρμες διακομιστών, κωδικοποιώντας σκοτεινές επιστημολογίες: επικρατεί μια ελεγχόμενη σύγχυση, ενώ η συνωμοσία ανθεί, η επαλήθευση παραπαίει, η πολιτική ζωή αποσταθεροποιείται σε στασιμότητα. Η διαγραφή γίνεται υποδομική.

Η συγκυρία καθιστά τη μελέτη των αναδυόμενων τεχνολογιών επείγουσα, ουσιαστική, πλανητική. Κριτικοί ερευνητές διερευνούν τις πολιτικές οικονομίες που ενσωματώνονται στα δίκτυα και την υπολογιστική, ανιχνεύοντας τις πολιτικές και υλικές προεκτάσεις τους. Αντηχώντας τις εκκλήσεις για μια μη φασιστική ΤΝ, αναζητούν αντίμετρα – συστήματα που δεν προβλέπουν και αστυνομεύουν, αλλά αποκαλύπτουν και επαληθεύουν· που ενισχύουν τις εκκλήσεις για ανανεωμένα αισθητικά κοινά, διαμορφωμένα μέσω επαλήθευσης ανοιχτού κώδικα που είναι ικανή να διατρήσει τις συνωμοσίες, τη διαφθορά και τα κρατικά ψέματα.

Η κριτική φαντάζει ανεπαρκής όταν η ψηφιακή παραγωγή παραμένει συγκεντρωμένη σε ιμπεριαλιστικές πλατφόρμες –Facebook, Google, Amazon, Instagram, TikTok– οι υποδομές των οποίων εμπορευματοποιούν σιωπηλά τον λόγο, την εργασία, το συναίσθημα. Για να αντιμετωπιστεί η αυταρχική εξουσία απαιτείται κάτι περισσότερο από μεταρρύθμιση· απαιτείται συλλογικοποίηση. Έλεγχος από τους εργαζόμενους. Το Collectivize Facebook των Jonas Staal και Jan Fermon ως πρότυπο του λαϊκού αγώνα για τα μέσα ανταλλαγής πληροφοριών. Αντι-αυτοκρατορικές λογικές εγγεγραμμένες στον κώδικα και την υποδομή. Ο αγώνας αφορά την ίδια την αρχιτεκτονική της ορατότητας: το αν τα ψηφιακά συστήματα θα συνεχίσουν να μεταβολίζουν τη ζωή σε κέρδος, αποσιώπηση και θάνατο, ή αν η συλλογική επιβίωση θα επικρατήσει σε αυτούς τους μετατοπιζόμενους τόπους ταξικής πάλης.

Contradictum

Ωστόσο, η αντίφαση κυριαρχεί, όπως επιμένει ο Fred Moten: το αμφιταλαντευόμενο έδαφος για κριτική σκέψη, σε μια εποχή που το λεξιλόγιο ορισμού του κόσμου –δικαιοσύνη, νόμος, ηθική, δικαιώματα– συναντά την ανατροπή του με το που αρθρώνεται. Δεν υπάρχει καθαρότητα: οι χώροι μας, οι πλατφόρμες μας και οι συσκευές μας χειμάζονται από το κεφάλαιο. Αυτό σημαίνει πως χρειάζεται χαρτογράφηση των διαφορικών θέσεων θεσμών και παραγόντων: όχι για να πνιγούμε στην ενοχή ή τον μηδενισμό, τα καταστροφικά συναισθήματα της συνενοχής, αλλά για να εκθέσουμε τις προκλήσεις και να ξεκαθαρίσουμε τον δρόμο προς τα εμπρός.

Η αντίφαση δεν είναι ούτε απλή ένταση ούτε πλήρης ακύρωση – είναι η κινητήρια δύναμη της μεταμόρφωσης (όπως διατείνεται το Strike MoMA). Η τριβή μεταξύ των αναδυόμενων τεχνολογιών και των υφιστάμενων κοινωνικών σχέσεων δρα ως καταλύτης για ουσιαστικούς αγώνες: για δημοκρατικό έλεγχο εντός των διαβλητών μέσων κοινωνικής δικτύωσης, ανοιχτή επαλήθευση διεφθαρμένων πληροφοριών, οικονομική προσιτότητα εντός των κύκλων του εξτρακτιβισμού και του χρέους, οικολογίες επιβίωσης καταμεσής στα ερείπια του καπιταλισμού.

Η συλλογική μελέτη, συμπεριλαμβανομένης της καλλιτεχνικής πράξης, εξετάζει ενδελεχώς τις πραγματικές υλικές συνθήκες –οικονομικές δομές, πόρους, θεσμούς, εντός των οποίων υφίσταται– αντί να προσυπογράφει αφηρημένα ιδεώδη. Η κατάρρευση της Δυτικής φιλελεύθερης δημοκρατικής νεωτερικότητας είναι ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα: οι υψηλόφρονες αρχές της ελευθερίας, της δημοκρατίας, της ισότητας και της νομιμότητας έρχονται σε σύγκρουση με την παγιωμένη διαφθορά, τους αγώνες για ελευθερία που έχουν χτιστεί μέσα από ιστορίες κρατικής βίας απέναντι σε διαρκή αντίσταση. Αυτές οι αντιφάσεις εμμένουν εντός των πολιτιστικών θεσμών, απαιτώντας ανάλυση, άρνηση, ευφάνταστη επανεφεύρεση.

Η επίλυση του προβλήματος δεν μπορεί να επιτευχθεί μέσω ατελείωτων συζητήσεων, αλλά μέσω συγκεκριμένων, πρακτικών αγώνων. Η θεωρία συμβάλλει, αλλά αυτό που μεταμορφώνει είναι η οργάνωση δράσεων και η πράξη. Η αντίφαση γίνεται τόσο το πρίσμα όσο και ο μοχλός που οδηγεί στη δημιουργία νέων πρακτικών δικαιοσύνης, εξουσίας και σχεσιακότητας σε κατεστημένες συνθήκες – μέσα και πέρα από τους όρους του αποικιακού φυλετικού καπιταλισμού.

Όλα αυτά θέτουν το επείγον ερώτημα: Πώς μεταβαίνουμε από εννοιολογικές, θεωρητικές και συναισθηματικές εμπλοκές σε πολιτιστικές μορφές –ανεξάρτητες αισθητικές πρακτικές, παιδαγωγικές των καταπιεσμένων, απομάθηση της καταπίεσης, κριτική θεώρηση– προς τη μεταμόρφωση των απτών, υλικών συνθηκών; Πώς αποφεύγουμε την παγίδα του βάναυσου αισιοδοξισμού, αναγνωρίζοντας ταυτόχρονα τη χαώδη διαφορά ανάμεσα στη δυσθεώρητη κλίμακα της πλανητικής πολυκρίσης και τη σχετικά μικρή εμβέλεια των καλλιτεχνικών παρεμβάσεων, οι οποίες από μόνες τους δεν μπορούν να αναδιαμορφώσουν δομικές πραγματικότητες, ακόμη και αν μπορούν να κάνουν σημαντική διαφορά με μικρά βήματα;

Πώς μπορούμε να δοκιμάσουμε νέες μεθοδολογίες πρακτικής, δημιουργικές οικολογίες και ικανότητες αισθητικής πρόσληψης που θα προσδώσουν νομιμότητα και αναγνωσιμότητα σε μια βία-που-αντιτίθεται-στη-βία, μια συλλογική κοσμογενεσιουργή δύναμη – στη θέσπιση της απελευθέρωσης, της αποαποικιοποίησης, του αντικαπιταλισμού, του αντιιμπεριαλισμού, του οικοσοσιαλισμού; Τα μικρά βήματα έχουν σημασία, ακόμη και αν όλα πρέπει να αλλάξουν. Η τέχνη λειτουργεί ως σήμα, ως μια μορφή δημιουργίας ενός κόσμου που γεννιέται μέσα από τις αντιφάσεις της κόσμησης εν μέσω καταστροφής. Είθε ο αυξανόμενος δυναμισμός της να καταστήσει τη ριζοσπαστική θεώρηση πολύ λιγότερο ουτοπική και πολύ πιο ευανάγνωστη για ένα επερχόμενο δίκαιο μέλλον, φυτεύοντας τους σπόρους της πραγματικής μεταμόρφωσης σε ό,τι απομένει.

1 Samah Salaime, “‘Impunity won’t last forever’: What gives Francesca Albanese hope,” +972 Magazine, 21 Ιανουαρίου 2026, https://www.972mag.com/israel-gaza-impunity-francesca-albanese/.
2 https://reactionary.international/investigations/mapping-fascism/, 2026.
3 Susan Koshy et al., Colonial Racial Capitalism (Ντάρχαμ: Duke University Press, 2022); και Alberto Toscano, Late Fascism: Race, Capitalism and the Politics of Crisis (Λονδίνο: Verso, 2023).

4 Sarah Ihmoud, “Love in a Time of Genocide: A Palestinian Litany for Survival,” Journal of Palestine Studies, τόμος 52, άριθ. 4 (2023).
5 David Velasco, “How Gaza Broke the Art World,” Equator, 22 Δεκεμβρίου 2025, https://www.equator.org/articles/how-gaza-broke-the-art-world.
6 Eyal Weizman, Ungrounding: The Architecture of Genocide (Νέα Υόρκη Penguin Random House, 2026).

7 Taqwa Ahmed Al-Wawi, “Στη Γάζα, χάνουμε κυριολεκτικά την ικανότητά μας να μιλάμε” The Nation, 1 Οκτωβρίου 2025, https://www.thenation.com/article/world/gaza-speech-loss-silence-trauma/.
8 “Thinking Gaza: Critical Interventions,” Third Text, https://www.thirdtext.org/thinkinggaza.
9 Sari Hanafi, “From ‘Spacio-cide’ to Genocide: The War on Gaza and Western Indifference,” Institute for Palestine Studies, 30 Δεκεμβρίου 2023.|

10 Βλ. τις πρόσφατες αναρτήσεις του Strike MoMA, μεταξύ των οποίων: https://www.instagram.com/p/DVCzDMKjmdW/?utm_source=ig_web_copy_link&igsh=NTc4MTIwNjQ2YQ==
11 Karen Hao, Empire of AI (New York: Penguin Random House, 2025); και Kate Crawford and Vladan Joler, Anatomy of an AI System (2018), https://anatomyof.ai/.

12 Don McQuillan, “Non-Fascist AI,” στο Propositions for Non-Fascist Living: Tentative and Urgent, επιμ. Maria Hlavajova και Wietske Maas (Κέιμπριτζ: MIT Press, 2019); και Eyal Weizman, “Open Verification,” eflux, Ιούνιος 2019, https://www.e-flux.com/architecture/becoming-digital/248062/open-verification/.
13 Fred Moten, “Theory and Practice of Contradiction,” UC Santa Cruz, April 9, 2025, https://www.youtube.com/watch?v=TkqsdkNyLys. Ο Moten ορίζει το contradictum ως σχήμα λόγου όπου κάτι αναιρείται με το που εκφέρεται.

* υποσημείωση η [iposimíosi] Ο33 : επεξηγηματική ή
συμπληρωματική σημείωση, συνήθ. στο κάτω μέρος της
σελίδας ενός κειμένου: Tις πηγές του τις αναφέρει σε
~. Ο αστερίσκος σε μία λέξη του κειμένου παραπέμπει
σε ~.
[λόγ. < ελνστ. ὑποσημείω(σις) -ση]

Επιμελήτρια

Νάντια Αργυροπούλου

H Νάντια Αργυροπούλου είναι ανεξάρτητη επιμελήτρια και ιστορικός τέχνης και εργάζεται με βάση την Αθήνα. 

Σπούδασε Αρχαιολογία (Εθνικό & Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών) και Ιστορία και Θεωρία της Τέχνης (ΜΑ, Essex University, UK).

Έχει εργαστεί ως Διευθύντρια Πολιτιστικών στην Ελληνοαμερικανική Ένωση, ως Υπεύθυνη Πολιτισμού και Εικόνας στο Γραφείο Ελληνικής Προεδρίας της ΕΕ – Υπουργείο Εξωτερικών το 2003, ως associate curator στην ελληνική συμμετοχή στην Μπιενάλε της Βενετίας το 2005 & 2007. Έχει συνεργαστεί με μεγάλο αριθμό φορέων τέχνης, πολιτισμού και κοινωνικής δράσης στην Ελλάδα και το εξωτερικό. Μεταξύ αυτών, με τα Columbia University, Πανεπιστήμια Ιωαννίνων και Θεσσαλίας, Serpentine Galleries, Ακαδημία Τεχνών, Αρχιτεκτονικής και Ντιζάιν της Πράγας, Ταινιοθήκη της Ελλάδος, Ίδρυμα Β&Ε Γουλανδρή, Ίδρυμα ΔΕΣΤΕ, Ίδρυμα Ωνάση, Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος, ΝΕΟΝ. Επίσης, έχει συνεργαστεί με δημόσιους φορείς, όπως το Υπουργείο Πολιτισμού, ΑΣΚΤ, Φεστιβάλ Αθηνών Επιδαύρου, καθώς και με δημοτικές και περιφερειακές αρχές και ανεξάρτητες grass roots πρωτοβουλίες τέχνης και οικοκοινωνικού ακτιβισμού. 

Μεταξύ πλήθους εκθέσεων και διατομεακών διοργανώσεων (χορός, θέατρο, οικολογία, μουσική, επιστήμες κλπ.), έχει επιμεληθεί εκθέσεις όπως οι: «Ό,τι απομένει είναι μέλλον» (Πάτρα Πολιτιστική Πρωτεύουσα της Ευρώπης, 2006), «Hotel Paradies» (2η Μπιενάλε της Αθήνας, 2009), «The Marathon Marathon Project» (συνεπιμέλεια Hans Ulrich Obrist, Μουσείο Ακρόπολης, 2010), «Investigations of a Dog» (Ίδρυμα ΔΕΣΤΕ, 2011), «Velvet Gardens» (Θερμησία Αργολίδας, 2012–σε εξέλιξη), «Family Business» (πρότζεκτ-πρωτοβουλία των Massimiliano Gioni & Maurizio Cattelan, Νέα Υόρκη 2012, Παρίσι 2013-2014), «Collecting Architecture Territories» (ΔΕΣΤΕ & Columbia University-GSAPP, 2012-2013), «Hell as Pavilion» (Palais de Tokyo, Παρίσι, 2013), «Deste Fashion Collection: 1 to 8» (Ίδρυμα ΔΕΣΤΕ & Μουσείο Μπενάκη, 2014), «Τ(ρ)όποι Λατρείας: Τάσος Βρεττός» (Μουσείο Μπενάκη, 2015-2016 / Αρλ, 2016 / Μουσείο Φωτογραφίας Θεσσαλονίκης, 2017), «Παρατοξικά Παράδοξα» (μια διεθνής τριετής επιμέλεια με αναθέσεις έργων σχετικά με την πολιτική οικολογία και έκθεση στο Μουσείο Μπενάκη, 2017), «Φτιάχνοντας Συναλλογενές – για τη χαρά, το πρόβλημα, την αγάπη του ηφαιστείου» (Νίσυρος και Γυαλί, 2018), «Μήτις. Το κύμα στο μυαλό και ο φυγόδικος σχεδιασμός» (Τήλος, 2019), «TRYPA. Stories of Love, Anarchy, Care and Disruption as Τold by Teos Romvos and Chara Pelekanou» (Plato, Οστράβα, Τσεχία, 2020-2021), «Is everybody in? The ceremony is about to begin» (πρότζεκτ επιγραμμικής έκθεσης και έκδοση, Deree – The American College of Greece, 2021-2024), «The Feel. Backstage» (Φεστιβάλ Αθηνών Επιδαύρου, 2021), “Το Αίνιγμα του Δάσους” (κτίριο Νόμπελ, Δήμος Χαλανδρίου, 11/2022–01/2023), «έξω φρενών από ευχαρίστηση» (κτίριο Νόμπελ, Δήμος Χαλανδρίου, 2023), «το συλλογικό γουργουρητό» (κτίριο Νόμπελ, Δήμος Χαλανδρίου, 2024). 

Είναι ιδρυτικό μέλος της καλλιτεχνικής/ερευνητικής-επιστημονικής κολεκτίβας Σαπρόφυτα.

Ερευνά οικοκριτικές πρακτικές και δίκτυα, μορφές απο-ανάπτυξης, εμπλοκές της τέχνης με την επιστήμη, την τεχνολογία και εναλλακτικά πεδία γνώσης και δράσης. 

Έχει γράψει κριτικές και κείμενα σε βιβλία, καταλόγους ατομικών και ομαδικών εκθέσεων και άλλες εκδόσεις σύγχρονης τέχνης. Μιλά Αγγλικά, Γαλλικά και Ιταλικά και είναι μέλος της AICA (Διεθνής Ένωση Κριτικών Τέχνης) και της IKT (Διεθνής Ένωση Επιμελητών Σύγχρονης Τέχνης).

Οπτική Ταυτότητα

studio precarity

Το Studio Precarity ιδρύθηκε το 2019 από τη Βασιλική-Μαρία Πλαβού και τον Μάριο Σταμάτη, ενώ σήμερα στην ομάδα έχει προστεθεί ο Στέφανος Κουτρούλης. Με καταβολές στην αρχιτεκτονική και τις καλές τέχνες, το στούντιο δραστηριοποιείται στον γραφιστικό σχεδιασμό και την καλλιτεχνική διεύθυνση (art direction) εστιάζοντας στην οπτική μεταγραφή ταυτοτήτων και αφηγήσεων με βάση τη σύγχρονη έρευνα. Κεντρική έννοια της πρακτικής τους είναι η επισφάλεια — ως συνθήκη των σύγχρονων εργασιακών σχέσεων και ως σχεδιαστική μεθοδολογία. Το 2022 τιμήθηκαν με το Young Book Designers Award του Ινστιτούτου Γκαίτε για την ειδική έκδοση «Αρχείο Μελετών ΟΤΕ: Από την Καταγραφή στο Απρόσμενο» για τον Οργανισμό Τηλεπικοινωνιών Ελλάδος. Το 2024 συμμετείχαν στην ελληνική παρουσίαση της 60ής Μπιενάλε Σύγχρονης Τέχνης της Βενετίας – Ξηρόμερο. Έχουν συνεργαστεί με οργανισμούς όπως το Ίδρυμα ΔΕΣΤΕ, το Ίδρυμα Ωνάση (πρόγραμμα Onassis AiR) και το Διεθνές Φεστιβάλ Κινηματογράφου της Σύρου (SIFF), μεταξύ άλλων.

@studioprecarity

Αρχιτεκτονικός Σχεδιασμός

Y2K Architects

Οι Y2K architects αποτελούν δημιουργικό γραφείο με έδρα την Αθήνα και τη Θεσσαλονίκη. Ιδρύθηκαν από δύο ανεξάρτητους αρχιτέκτονες, την Ολυμπία Κοκκορού και τον Κωνσταντίνο Στεφανίδη το 2Κ24. 

Τα δύο μέλη έχουν βραβευθεί ή τιμηθεί μεταξύ άλλων σε διοργανώσεις όπως DOMA-Ελληνικά Βραβεία Αρχιτεκτονικής, EUmies YTAAwards, UIA Hyp-Cup, Blue Awards-Austria, Biennale Νέων Ελλήνων Αρχιτεκτόνων & TDW.

Δραστηριοποιούνται στο ευρύ φάσμα της δημιουργίας περιβαλλόντων, κτιρίων, χώρων και αντικειμένων, με έλξη σε οποιαδήποτε προσέγγιση αναδεικνύει ή ανατρέπει τις κοινοτοπίες της καθημερινής ζωής, μέσω λειτουργικών σφαλμάτων. Κάθε έργο αποτυπώνει ως συνειδητή επιλογή την επανεύρεση της μορφής, των συνθηκών και της αφήγησης, όπου η αρχιτεκτονική μετακινείται πέρα του υλικού οικοδομήματος και μεταλλάσσεται σε δήλωση, επηρεαζόμενη από το εκάστοτε περιεχόμενο και φορτισμένη με πολιτικό και κοινωνικό χαρακτήρα. Σχεδιάζουν χώρους, χωρίς διάθεση απολογίας, με κριτική διάσταση, επιδιώκοντας τον αναστοχασμό του θεατή/ χρήστη. Η αρχιτεκτονική τους δεν θέλει να στέκεται ουδέτερη· μεταφράζει τις αναφορές, τις εμπειρίες και τις παρατηρήσεις τους σε χώρο, όχι ως αισθητική τοποθέτηση, αλλά ως ανάγκη για ουσία.

«Δεν μας αρέσει να σχεδιάζουμε, μας αρέσει να διαταράσσουμε».

(xxx)

@y2k_architects

Βοηθός Επιμελήτριας

Έβελυν Ζέμπου

Σχεδιασμός Φωτισμών

Edeko Lighting Studio

Το Edeko Lighting Studio φωτίζει εδώ και περισσότερες από τρεις δεκαετίες τα σημαντικότερα αρχιτεκτονικά τοπόσημα και πολιτιστικές εκδηλώσεις της Ελλάδας. Καθοδηγούμενο από το καλλιτεχνικό όραμα της ιδρύτριάς του, της διεθνώς αναγνωρισμένης σχεδιάστριας φωτισμού Ελευθερίας Ντεκώ, το στούντιο αποτελείται από μια ομάδα ειδικών στον αρχιτεκτονικό και θεατρικό φωτισμό, οι οποίοι εφαρμόζουν μια εξατομικευμένη και προσεκτική προσέγγιση σε κάθε έργο. Με τεχνική ευρηματικότητα και καλλιτεχνική ευαισθησία, το Edeko Lighting Studio αναζητά την ποίηση μέσα από τον σχεδιασμό φωτισμού.

Οπτικοακουστικός Σύμβουλος

Μάκης Φάρος

Ομάδα παραγωγής MOMUS

Αγγελική Χαρίστου, Σίλια Φασιανού, Ευτυχία Πετρίδου

Μια Ανατροπή κι Ένα Πρελούδιο

Η εναρκτήρια γιορτή της 9ης Μπιενάλε Σύγχρονης Τέχνης Θεσσαλονίκης, «όλα πρέπει να αλλάξουν. Ριζοσπαστική Νοημοσύνη. Σαλονίκη 9» τον Οκτώβριο του 2025 συναρθρώθηκε μέσα από συνευρέσεις, έργα και άλλες δημιουργικές εκφάνσεις οι οποίες λειτούργησαν ως νύξεις και προβλέψεις, ευφρόσυνα νεύματα αμφισβήτησης, εμπράγματες επικλήσεις και σκέψεις για την Μπιενάλε. Αυτά, και όσα ακολούθησαν, σύστησαν μια συγχορδία από τονικότητες με «διαρκή» δομή και «διαφεύγον» κέντρο, έως την ευρύτερη υλοποίηση της Μπιενάλε τον Μάιο–Ιούλιο 2026. 

Η έκθεση «Ανατροπή (η επιστημονική φαντασία σαν αλλαγή)» συμπληρώθηκε από μια τελετουργική σύγχυση προβολών (“moving in riot”), εργαστηρίων, performance και μουσικών live, μια ανιεράρχητη μίξη που διατρέχει συνολικά αυτή την Μπιενάλε, στην προσπάθειά της να δοκιμάσει ανάμεσα σε άλλα το ενδεχόμενο της κριτικής μυθοποιητικής (critical fabulation), όπως εμπεδώνεται στο έργο της Saidiya Hartman, ή την πιθανότητα του πράττειν της σπουδής (the doing of the study) και την επαναστατική προοπτική του παίζειν στις διαφορετικές μορφές του

Ανατροπή (η επιστημονική φαντασία σαν αλλαγή)

Έκθεση με έργα των Ben Rivers, ομάδας Errands, Κώστα Σφήκα

MOMUS-Πειραματικό Κέντρο Τεχνών, 31.10 ως 16.11.2025

Η έκθεση αποτέλεσε έκφραση της ουσιαστικής συνεργασίας της Μπιενάλε 9 με το 66ο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης.

Η επιμελήτρια της Μπιενάλε 9, Νάντια Αργυροπούλου, σημειώνει σχετικά με την έκθεση: 

«Η έννοια της ανατροπής, όπως ελλοχεύει στην επιστημονική φαντασία σαν προαίσθημα, ανοιχτότητα, δυνατότητα, και παρουσιάστηκε στην έκθεση αυτή, προλογικό τμήμα της Μπιενάλε 9, γίνεται αντιληπτή ως επαναστατική διορατικότητα και θρυαλλίδα αλλαγής. Δεν είναι φυγή αλλά ανάγκη, συντονισμός με έναν κόσμο πολλών κόσμων, εμπράγματη φαντασία, ριζοσπαστικός φουτουρισμός, καθώς ξαναφτιάχνει τον χρόνο (τις εμπλοκές τού ήδη με το όχι ακόμη) με νήμα τη δομική κατανόηση της ανελευθερίας και τη μαχητικά ευφρόσυνη ανατροπή των αδιεξόδων της. Η επιλογή αυτής της εκθεσιακής νύξης στο αναγγελτήριο άνοιγμα της Μπιενάλε 9 παρέπεμπε στη σημασία της κριτικής μυθοποιητικής (critical fabulation) –όπως εμπεδώνεται και στο έργο της Saidiya Hartman το οποίο εμπνέει συνολικά την Μπιενάλε– ενώ ταυτόχρονα παρουσίασε καλλιτεχνικές πρακτικές της “ριζοσπαστικής νοημοσύνης” που αμφισβητεί ό,τι παγιώνεται ως πρέπον και προτεινόμενο, συντονιζόμενη στην πιθανότητα του κοινωνικού αλλιώς, σε αυτό που διαφεύγουμε και μας διαφεύγει. 

H έκθεση ξεκινούσε από την εγκατάσταση του τρίπτυχου Urthworks (Slow Action [2010], Urth [2016], Look Then Below [2019]) του Βρετανού καλλιτέχνη Ben Rivers. Στην τριλογία αυτή ο καλλιτέχνης εμπλέκει χρόνους και τόπους πραγματικούς (Ιαπωνία, Τουβαλού, Λανθαρότε, Αριζόνα, Μέντιπ Χιλς, Σόμερσετ) και κατασκευασμένους, καθώς και την εναλλάξ χρήση φιλμ 16mm και τεχνολογίας digital imaging, για να παρουσιάσει τα στάδια μιας περιβαλλοντικής καταστροφής η οποία δεν αποτελεί πιθανό σενάριο ανατροπής (plot twist) αλλά βιωμένη πραγματικότητα την οποία δεν αναγνωρίζουμε ως τέτοια. 

Από την εθνογραφική αλληγορία και αρχιπελαγική Ουτοπία του έργου Slow Action, στη στοχαστική ενδοσκόπηση που προκαλεί το πείραμα της εγκλωβισμένης ζωής στη Βιόσφαιρα της Αριζόνας στο έργο Urth (το οποίο προηγήθηκε της παγκόσμιας καραντίνας του Covid) έως το πιο πρόσφατο Look Then Below, έργο που ανακαλεί τη χθόνια πλευρά της ζωής όπως εγκαταβιεί στις μη-εξωτικές σπηλιές του Σόμερσετ, με τρόπο αλλόκοτα ποιητικό, ονειρικό σχεδόν, ο Rivers αποκαλύπτει κάτι κρίσιμο στην αποκάλυψη: την πραγματικότητα η οποία συντελείται διαρκώς μέσα στη φαντασία και αντίστροφα, την οικεία διάσταση της επικής αφήγησης, το σαθρό όριο ανάμεσα στο ντοκουμέντο και την επινόηση. Στην έκθεση παρουσιάστηκε και το καλλιτεχνικό βιβλίο Urthworks, το οποίο δημιουργήθηκε με τη συνδρομή του sci-fi συγγραφέα Mark von Schlegell και αντλεί από τη μυθολογία των Βίκινγκ και την Urth, θεά του πεπρωμένου, καθώς και από τη δυστοπική νουβέλα Earthworks (1965) του Brian Aldiss. 

Παράλληλα, στο επίσημο πρόγραμμα του 66ου Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης προβλήθηκε, σε συνεργασία με το Φεστιβάλ Πρωτοποριακού Κινηματογράφου (θεσμό της Ταινιοθήκης της Ελλάδος), η νέα ταινία του Rivers, Mare’s Nest, η οποία εμπνέεται από το έργο του Don DeLillo και αμφισβητεί, όπως το συνολικό έργο του καλλιτέχνη, την κλασσική φόρμα της αφηγηματικής ανατροπής που καταλήγει συχνά να είναι τίποτα περισσότερο από μασκαρεμένη προβλεψιμότητα. Η ταινία εξελίσσεται σε έναν κόσμο άγνωστο και ασαφή, όπου το μόνο ίχνος ενηλίκων είναι η καταστροφή και κεντρική παρουσία είναι αυτή των παιδιών που συγκεντρώνονται σε κοινότητα με μια κίνηση που σημαίνει κάτι αισιόδοξο για το μέλλον. 

Τα εγκαίνια της έκθεσης και η προβολή του Mare’s Nest έγιναν παρουσία του Ben Rivers. 

H έκθεση “Ανατροπή (η επιστημονική φαντασία σαν αλλαγή)” αναπτύχθηκε και μέσα από το νέο έργο των Errands με τίτλο U.F.O. Lost in HEAVEN (2025) – The Journey of a Forgotten Future, μια ανάθεση της Μπιενάλε 9 στην ομάδα, με αιχμή το οραματικό έργο του Νικόλαου Ξάστερου, την παράξενη ιδέα της αναδρομικής μελλοντολογίας και τη συνάντηση των δύο ελληνικών και συνομήλικων Μπιενάλε (Θεσσαλονίκης – Αθήνας) στο δυναμικό πεδίο της επιστημονικής φαντασίας, σαν ανάμνηση από το μέλλον. 

Η ομάδα Errands επέστρεψε στο έργο της TRANSPORTING UTOPIA, το οποίο είχε παρουσιάσει στη 2η Μπιενάλε της Αθήνας (2009), AB2: ΗEAVEN. Το 2009 οι Errands είχαν βρει ένα “σπίτι-ούφο” εγκαταλελειμμένο ανάμεσα στα δέντρα, σε παραλιακή περιοχή του Λουτρακίου, το αγόρασαν για 1 ευρώ και το μετέφεραν, κομμάτι-κομμάτι, στην παραλία του Φλοίσβου. Το σπίτι-ούφο είναι ένα από τα λίγα σωζόμενα παραδείγματα της φουτουριστικής προκατασκευασμένης κατοικίας από fiberglass που σχεδίασε ο Νικόλαος Ξάστερος τη δεκαετία του 1970.

Η ομάδα εμφάνισε ξανά την ιδιότυπη αυτή κατοικία, αφημένη στην εγκατάλειψη και την αφάνεια επί δεκαετίες – μαζί με το όνομα του Ξάστερου. Όμως, μια μέρα το ούφο εξαφανίστηκε από τον Φλοίσβο μυστηριωδώς, αυτή τη φορά για πάντα. Κανείς δεν γνωρίζει και δεν είδε τίποτα. Το πού βρίσκεται παραμένει άγνωστο, προσθέτοντας ένα νέο επίπεδο μυστηρίου και σημασίας στο ίδιο το έργο, αλλά και στην ευρύτερη ιστορία της προκατασκευής, της κινητικότητας και της αποτυχίας του ονείρου για μαζική, φορητή κατοίκηση.

Στην Μπιενάλε 9, η ομάδα Errands επανήλθε στο έργο της φωτίζοντας αυτή την πολυεπίπεδη διαδρομή: από το ουτοπικό όραμα του Ξάστερου, στην κατάρρευση, την καλλιτεχνική διάσωση, την εξαφάνιση και, τελικά, τη σημερινή φετιχοποίηση του αρχιτεκτονικού relic – πώς από ανεπιθύμητο έγινε “εξωτικό”, προϊόν για συλλέκτες, πουλώντας το μέλλον ως μνήμη. 

Ιστορικά έργα του σπουδαίου δημιουργού Κώστα Σφήκα (1927-2009) ολοκλήρωσαν αυτή τη σύντομη εκθεσιακή περιήγηση στην έννοια της ανατροπής μέσα από ένα άλλο μονοπάτι. Η κινηματογραφία που εισάγει πρώιμα και προφητικά ο Σφήκας αποτελεί μια εμπειρία θέασης αντισυμβατική, καθώς αναμετράται επίμονα και μαχητικά με “το δόκανο του οφθαλμού” που δεσμεύει την τάξη του κόσμου ορθώνοντας απέναντί της “έναν εφιαλτικό καθρέφτη”, με τα λόγια του Χρήστου Βακαλόπουλου. Αναμετράται με τις παγίδες της αναπαράστασης ως ενορχηστρωμένης πολιτιστικής σταθεράς και εξουσιαστικής επιταγής. 

Πιο επίκαιρες από ποτέ οι ταινίες του Σφήκα ανατέμνουν τον εικονολάγνο βαμπιρισμό της κυρίαρχης κουλτούρας, τη σκηνογραφική αντίληψη του κόσμου, τα δεσμά της αφηγηματικής τελετουργίας, τον χρόνο του βλέμματος, τις κάθε λογής κατασκευές συμπεριλαμβανομένης αυτής της “κινούμενης εικόνας”, της αναπαράστασης του χρόνου.

Ο κριτικός στοχασμός στην αέναη μυθοπλασία και το συνεχώς επερχόμενο τέλος των κόσμων, το άλμα στο βάθος της ιστορίας και η κατάδυση στους Νέους Καιρούς, αποτελούν συνδετικό νήμα στις τρεις περίφημες αλληγορίες του Σφήκα (Αλληγορία Ι [1986], Ο Αινιγματικός κύριος Ιούλιος Βερν – Αλληγορία ΙΙ [1993], Η Γυναίκα της… και ο Συλλέκτης – Αλληγορία ΙΙΙ [2002]) που προβλήθηκανστην έκθεση. Όπως σημειώνει ο Σάββας Μιχαήλ για το έργο του Σφήκα, “η συγκρότηση ενός τέτοιου χώρου προϋποθέτει συγχρόνως κριτική της απατηλής αναπαράστασης των επιφαινόμενων και Άνοιγμα στον Κόσμο / Άνοιγμα του Κόσμου: Άρνηση της Άρνησης της Άρνησης”. Τα έργα Προμηθέας Εναντιοδρομών (1998) και Το Προφητικό Πουλί των Θλίψεων του Πάουλ Κλέε (1995) συμπλήρωσαν τη συγκεκριμένη εγκατάσταση στο κτίριο του MOMUS-Πειραματικό Κέντρο Τεχνών. Η γένεση και το τέλος του κόσμου είναι στο σύμπαν του Σφήκα η ρηγματώδης περιπέτεια, οι δίνες των εικόνων και η αναζήτηση της αλήθειας στη σπείρα της αέναης διαλεκτικής της εξουσίας και της εξέγερσης».

moving in riot

προβολές ταινιών

Περίπτερα 2 & 3 των εγκαταστάσεων της ΔΕΘ-HELEXPO, 31.10.2025

Το σώμα έργων κινούμενης εικόνας με τον γενικό τίτλο «moving in riot» δοκίμασε μέσα από 9+1 παραδείγματα το επικίνδυνο πεδίο της (συν)κίνησης. Δημιούργησε με το άπλωμα των προβολών στον άδειο χώρο των κτιρίων της ΔΕΘ το μη- ή παν-διαστατικό κβαντικό πεδίο όπου τα πράγματα διαθλώνται και αλληλεπιδρούν χωρίς ωστόσο να απομειώνονται ενεργειακά και σημασιολογικά. Συγκροτώντας ένα είδος φασματολογίας (hauntology) που εμπεριέχει το μέλλον και κατοικεί τους χώρους του πιο φημισμένου θεσμού εμπορικών εκθέσεων στην Ελλάδα (ΔΕΘ-HELEXPO), τα έργα αυτά τρεμόφεγγαν στο σκοτάδι με απείθεια και προσμονή. 

Τα έργα του αφιερώματος (σε επιμέλεια της επιμελήτριας της Μπιενάλε 9, Νάντιας Αργυροπούλου) ήταν:

  • Το έργο-σπουδή The Rare Event (2017) των Ben Rivers & Ben Russell, το οποίο παρουσιάζει την απατηλή συνθήκη μιας φιλοσοφικής στρογγυλής τράπεζας, τα μέλη της οποίας στοχάζονται τις πιθανότητες της Αντίστασης.
  • Το ιστορικό φιλμ Kοινωνική Σαπίλα του Στέλιου Τατασόπουλου (1932, προβολή σε συνεργασία με την Ταινιοθήκη της Ελλάδος στα εργαστήρια της οποίας έγινε η αποκατάστασή του). Αποτελεί την πρώτη ταινία μυθοπλασίας που ασχολήθηκε με τη δεινή κατάσταση των άνεργων και φτωχών εργατικών πληθυσμών των αστικών κέντρων και απεικόνισε τους αγώνες για την οργάνωση της βιομηχανικής εργασίας σε συνδικάτα.
  • Το αρχικά απαγορευμένο έργο 100 ώρες του Μάη των Δήμου Θέου & Φώτου Λαμπρινού (1964, παραχώρηση της Ελληνικής Ακαδημίας Κινηματογράφου με τη συνεργασία των Φ. Λαμπρινού και Κ. Θέου). Αφηγείται μέσα από αυθεντικές εικόνες και άγνωστα τεκμήρια το ζοφερό παρασκήνιο της πολιτικής δολοφονίας του Γρηγόρη Λαμπράκη στη Θεσσαλονίκη και σκιαγραφεί τον κοινωνικό περίγυρο και το πολιτιστικό/πολιτικό πλαίσιο εκείνης της εποχής.
  • H ταινία-τομή Μοντέλο (1974) του Κώστα Σφήκα, που ανατέμνει σε ένα μονοπλάνο το ομογενοποιητικό, απομειωτικό πρότυπο του καπιταλιστικού μηχανισμού. Το έργο, μέρος της συλλογής του Εθνικού Μουσείου Μοντέρνας Τέχνης στο Παρίσι, αποτελεί προσπάθεια του δημιουργού να εκφράσει αρχικά το μοντέλο του καπιταλισμού όπως εμφανίζεται στην Ελλάδα της εποχής, με την οικοδομική δραστηριότητα ως πλέον δηλωτική έκφρασή του. Στην πορεία η ταινία προσανατολίστηκε στην «άμεση πλαστική μεταγραφή των θεμελιωδών νόμων του Κεφαλαίου» (Κ. Σφήκας), στο να αποδώσει αφαιρετικά τις συντεταγμένες και τους αυτοματισμούς της παραγωγικής διαδικασίας. Οι μηχανές, οι τάφοι, τα ανδρείκελα-εργάτες, η ροή των προϊόντων-φετίχ, η θρυλική εργασία του Σφήκα στο γύρισμα, η χρήση του χρώματος και της προοπτικής που αντλεί από τη ζωγραφική του De Chirico όσο και από την εμπειρία της εκβιομηχάνισης, συνθέτουν μια μοναδική χειροποίητη φιλμική δημιουργία η οποία υλοποιεί τη μεγάλη έρευνα και σκέψη του Σφήκα για την εργασία, τη ζωή και τη χειραφέτηση.
  • Το έργο A-Anti-Anticapitalista (2021) του Oliver Ressler, το οποίο επικοινωνεί τη συναίνεση στο κίνημα για την κλιματική δικαιοσύνη ότι μόνο η συστημική αλλαγή μπορεί να αποτρέψει την κλιματική διατάραξη. Δεν αρκούν πια οι ατομικές πράξεις αποκήρυξης. Η μελλοντική επιτυχία του κινήματος για το κλίμα θα εξαρτηθεί από διατομεακές προσεγγίσεις, από την πιθανότητα συμμαχιών με (για παράδειγμα) αντιρατσιστικά και αποαποικιοποιητικά κινήματα, με κινήματα κατά της έμφυλης καταπίεσης και άλλα που αντιμάχονται τις απαράδεκτες μορφές εργασιακής εκμετάλλευσης. Το σύνθημα «A-Anti-Anticapitalista» ακούγεται ήδη σε διάφορες πολιτικές εκφάνσεις της αριστεράς. Στοχεύει στην ενότητα, παραμερίζοντας τις αντιφάσεις και τις πολιτικές διαφορές των συμμετεχόντων τη στιγμή της συλλογικής έκφρασης. Τα υλικά που αξιοποιήθηκαν για αυτή την ταινία καταγράφηκαν σε δράσεις των Ende Gelände και Occupy, και στο πλαίσιο πολιτικών κινητοποιήσεων όπως αυτές κατά των G7, G8 και G20. Η επεξεργασία εικόνων και ήχου συνυφαίνει αυτά τα υλικά σε ένα σύνολο του οποίου το τέλος είναι πάντα ήδη μια νέα αρχή. Αν όντως «όλοι όσοι διαμαρτυρήθηκαν κάποτε ξέρουν τη σημασία των ουσιαστικών συνθημάτων», σύμφωνα με τον Oliver Resller, τότε αυτό το έργο συνδέεται άμεσα με τα ερωτήματα που εγείρει και η Μπιενάλε 9 μέσω του τίτλου της και του τρόπου με τον οποίο συνδέει τη γλώσσα με τη διαμαρτυρία και την ανατροπή.
  • Τα έργα Antistrip (1976) και Le Sibylle (1978) της πρωτοπόρας φεμινιστικής ομάδας Le Nemesiache, τα οποία στοιχειοθετούν την επαναστατική δυναμική της συλλογικής πρακτικής που χρησιμοποιεί ριζοσπαστικά το παιχνίδι, την τελετουργία, τη μνήμη, την τέχνη.
  • Τα έργα Ouroboros (2017) και Deep Sleep (2014) της Παλαιστίνιας δημιουργού Basma al-Sharif. Οι ταινίες πραγματεύονται τη βία της ταξινομικής αναπαράστασης που έχει υποστεί διαχρονικά η παλαιστινιακή ζωή και ο αγώνας των ανθρώπων εκεί για ανεξαρτησία και αυτονομία. Το έργο της Al-Sharif συντίθεται από τη συμβίωση σκηνών ομορφιάς και καταστροφής, αμφισβητεί την πολιτική, τον διδακτισμό στερεοτυπικών και κατασκευασμένων/κατευθυνόμενων αναπαραστάσεων, και μελετά τον κύκλο της τρομερής λιτανείας του τραύματος στον οποίο συμμετέχουν πρωταγωνιστές και θεατές. Το έργο αρνείται μέσα και από την ίδια την απείθαρχη συγκρότησή του, τη στάση (stasis) που διαμορφώνεται από κάθε παγιωμένη προσδοκία.
  • Το έργο Dédé (Ancestor) (2025) της Yasmine Djédjé-Fisher-Azoumé, το οποίο εγκύπτει στη διασπορική θηλυκή ταυτότητα. Ένα animation χαλκογραφιών, η ταινία εξερευνά τη θηλυκή κοσμολογία και τις λαϊκές παραδόσεις της Ακτής Ελεφαντοστού και της φυλής Μπέτε, με οδηγό γυναικεία εμβλήματα όπως τα ανάγλυφα γονιμότητας, οι μάσκες, τα γλυπτά, οι μύθοι και οι θεότητες.
  • Το έργο Return to Bog Walk (2025-2026) της Cecilia Bengolea. Πρόκειται για ένα έργο σε εξέλιξη που συνδυάζει χορό, performance και μια σειρά από συνεντεύξεις που πραγματοποιούνται από το 2017, στην προσπάθεια της καλλιτέχνιδας να αποκαταστήσει το πλαίσιο και το περιεχόμενο σε σχέση με το τζαμαϊκανό dancehall . Σε αυτό ο χορός αναδύεται ως μια μορφή καταφυγίου, ένας χώρος επιβίωσης, μεταμόρφωσης και συλλογικής μνήμης. Η ταινία παρουσιάζει Τζαμαϊκανούς καλλιτέχνες της χορευτικής σκηνής, οι οποίοι είναι πλέον όλοι οικονομικοί πρόσφυγες και ζουν μακριά από την πατρίδα τους λόγω οικονομικών δυσκολιών και περιορισμένων ευκαιριών. Οι ομάδες που εμφανίζονται στην ταινία είναι οι Black Eagle και Overload Skankaz. Οι κινήσεις τους φέρουν τη μνήμη της γης τους, της κοινότητας και του πολιτισμού τους. Η αίθουσα χορού (dance hall) γίνεται ένα πολιτιστικό καταφύγιο, ένας χώρος διαβίωσης όπου η ταυτότητα δεν χάνεται στην εξορία, αλλά συντηρείται και αναδιαμορφώνεται μέσω του ρυθμού και της κίνησης. Το έργο είναι ένας φόρος τιμής στην ικανότητα των χορευτών να κουβαλούν μέσα τους την πατρίδα τους και να χορεύουν ως πράξη αντίστασης, φροντίδας και αναγέννησης. Η Bengolea εργάζεται σε διάφορες χώρους του κόσμου, στους τομείς του performance, του βίντεο και της γλυπτικής, χρησιμοποιώντας τον χορό ως μέσο ριζοσπαστικής ενσυναίσθησης και συναισθηματικής ανταλλαγής. Η κίνηση είναι για εκείνη μια γλώσσα ανθεκτικότητας και μεταμόρφωσης, που διαμορφώνεται μέσω της συνεργασίας και της ανταλλαγής χωρίς χρήση ιεραρχίας ή βίας.
  • Ιδιαίτερη θέση στο αφιέρωμα είχε το βίντεο που προανάγγελλε μια από τις πιο πειραματικές και δημιουργικές συνεργασίες-πρωτοβουλίες της Μπιενάλε 9. Το βίντεο δημιουργήθηκε σταδιακά από υλικά τα οποία συγκεντρώνονταν μέσα από συλλογική έρευνα, σε σκηνοθεσία και συναρμογή της Ίριας Βρεττού. Μεταφέρει τον τόνο ενός έργου σε εξέλιξη με τον γενικό τίτλο Playing Otherwise. Στο πλαίσιο της διερεύνησης του «κοινωνικού αλλιώς» (the social otherwise) –το οποίο αποτελεί κύριο άξονα της συγκεκριμένης επιμέλειας μαζί με αιτήματα διεκδίκησης του δημόσιου χώρου, θέματα συλλογικότητας και αλληλεγγύης, προβληματισμούς για την αναθεώρηση των σχέσεων εξουσίας και ανταγωνισμού– το έργο-σύνολο δράσεων “Playing Otherwise” θα αναπτυχθεί με δημιουργικούς εταίρους την πλατφόρμα Another Football και το Ίδρυμα Χάινριχ Μπελ – Γραφείο Θεσσαλονίκης, και θα συμπεριλάβει, με αιχμή το ποδόσφαιρο, πλήθος συνεργατικών πρωτοβουλιών, αυτοοργανωμένων ομάδων και ανεξάρτητων πλατφορμών, καθώς και εύρος καλλιτεχνικών, θεωρητικών αναφορών γύρω από το παιχνίδι, τα σπορ, το σύγχρονο gaming, συμπεριλαμβανομένων και των θέσεων της Καταστασιακής Διεθνούς για το αντιπολεμικό παιχνίδι (το Kriegspiel του Guy Debord) και την εφαρμοσμένη «τριαλεκτική» (Asger Jorn, 1962). Ακόμη και αν δεν ξεκινήσει μια νέα «three-sided football league» με αφορμή την Μπιενάλε 9 στη Θεσσαλονίκη, θα έχει ενδιαφέρον η περιπέτεια/προσπάθεια της συγκρότησής της στην παράδοση αντίστοιχων πρωτοβουλιών της δεκαετίας του 1990, καθώς και η ανάδειξη ενός παιχνιδιού που συνδυάζει τεχνικές ποδοσφαίρου, σκακιού και πόκερ ενώ καταλύει τη δυαδική συνθήκη του ανταγωνισμού.

Seed bombing laboratory

Περίπτερα 2 & 3 των εγκαταστάσεων της ΔΕΘ-HELEXPO, 31.10.2025

σε συνεργασία με την περιβαλλοντική οργάνωση Μαμαγαία

Αυτή η πρώτη εκδήλωση της δημιουργικής συνεργασίας της Μπιενάλε 9 με την περιβαλλοντική οργάνωση Μαμαγαία ανίχνευσε τα σημεία στα οποία η τέχνη, η ακτιβιστική δράση και η παιδαγωγική φροντίδα συναντώνται προκειμένου να αλλάξουν τη σχέση παιδιών και ενηλίκων με τη συλλογική διεκδίκηση, τη βιωματική γνώση και την αισθητική απόλαυση: από το μεγάλο κάλεσμα για τη δημιουργία και ρίψη χιλιάδων σποροβομβών, οι οποίες καταλαμβάνουν ανθοφορώντας το αστικό τοπίο, στην έκθεση Wonder City που φέρνει στον χώρο του μουσείου και στο συγκείμενο της Μπιενάλε την έκφραση της εμπειρίας των παιδιών, στο «Δίκτυο Σχολικών Λαχανόκηπων Θεσσαλονίκης» και, τέλος, στην αναστοχαστική δράση «Συνδαιτημόνες» που φιλοδοξεί να φέρει στο τραπέζι όσων σχεδιάζουν και αποφασίζουν τη συζήτηση για πιο δίκαια και βιώσιμα διατροφικά μέλλοντα. Οι κοινότητες της Μαμαγαία συνάντησαν αυτές της Μπιενάλε Σύγχρονης Τέχνης, και αυτή ήταν μια αρχή που δεν μπορεί παρά να οδηγήσει εκεί που όλα μπορούν να αλλάξουν.

Momus sacculos in MOMo non imprimet

εργαστήριο μεταξοτυπίας

Περίπτερα 2 & 3 των εγκαταστάσεων της ΔΕΘ-HELEXPO, 31.10.2025

Πιστή στο πνεύμα της αποανάπτυξης και αξιοποιώντας την πρακτική της πειρακτικής επανάχρησης προκειμένου να αλλάξει τη συνήθη προσέγγιση του «διαφημιστικού» αγαθού, η 9η Μπιενάλε Σύγχρονης Τέχνης Θεσσαλονίκης προσκάλεσε το κοινό σε ένα συμμετοχικό και προβοκατόρικο εργαστήριο μεταξοτυπίας. «Ταγκάραμε» με το λογότυπο της φετινής διοργάνωσης, «όλα πρέπει να αλλάξουν. ΡΝΣ9», τις πάνινες τσάντες μας από προηγούμενες εκθέσεις και διοργανώσεις, συγχωνεύοντας και συγχέοντας σκωπτικά διαφορετικές πολιτισμικές εμπειρίες, μνήμες και ταυτότητες. H διαδικασία πραγματοποιήθηκε υπό την καθοδήγηση του Mephisto Me Studio, το οποίο επέτεινε τη σύγχυση, επιστράτευσε ανατρεπτικά το χιούμορ της άλλης, της ακατανόητης γλώσσας και σημείωσε:

Momus sacculos suos in MOMo non fingit.

Si Momus sacculos suos in MOMo imprimeret, animos commoveret.

Sacculi Momī in MOMo velut vestigia artis exprimerentur.

Momus sacculos suos in MOMo signis suis non notat.

Momus per sacculos suos in MOMo fulgere posset.

Momus sacculos suos in MOMo tanquam artem vivam non insculpit.

Pro MOMo arte Momī mortua est.

Sed etiam Momō MOMus mausoleum est.

ΔΕΘ ΑΡΘΩ’ χορός αλλιώς

Περίπτερα 2 & 3 των εγκαταστάσεων της ΔΕΘ-HELEXPO, 31.10.2025

Η ομάδα Αερίτες μελέτησε τη συνθήκη της αλλαγής, τις βάσεις και τις άρσεις της και επενέβη παρασύροντας και παρατηρώντας: 

ΔΕΘ
ΔΕΘ ΑΡΘΩ’
ΔΕ Θα καταργηθώ
ΔΕ Θέλω

*ΔΕΘ: Διεθνής Έκθεση Θεσσαλονίκης + Αρθώ παθητικό του ρήματος αίρω: κουβαλάω, σηκώνω και μεταφορικά ακυρώνω, καταργώ.

Στον πρόλογο του «όλα πρέπει να αλλάξουν. ΡΝΣ9», το ΔΕΘ ΑΡΘΩ’ ανάγγειλε τη δημόσια επίδειξη των χώρων της ΔΕΘ-HELEXPO (Περίπτερα 2 & 3) απελευθερωμένων από περιεχόμενο, εορτασμούς και παραγωγικές ιδέες που υπόσχονται να κάνουν το μέλλον μας σίγουρο. 

Το ΔΕΘ ΑΡΘΩ’, μέσα από μια σειρά άυλων παρεμβάσεων και ξέφρενων εξομολογήσεων κινητικής αποσταθεροποίησης, μας ξενάγησε στη βάση της επερχόμενης 9ης Μπιενάλε Σύγχρονης Τέχνης Θεσσαλονίκης, στα θεμέλια, στα ντουβάρια της. Προφήτεψε δειλά τα πρώτα βήματα μη ακύρωσης της ύπαρξης, εμπιστεύτηκε και εξήγγειλε το σφάλμα, προτείνοντας νέους τρόπους χορευτικής ανικανο-ποίησης. 

Χορογραφία: Πατρίσια Απέργη
Performers: Ελεάννα Ζώη, Caterina Politi, Ηλίας Χατζηγεωργίου
Παραγωγή: Ομάδα χορού Αερίτες

Σε μια μπιενάλε ανείπωτης εφευρετικότητας, οι Αερίτες απόλαυσαν τη μοναξιά της απόφασης να τρανσάρουν στην αλλαγή.

VELVET BUS goes Salonica Biennale: live

Περίπτερα 2 & 3 των εγκαταστάσεων της ΔΕΘ-HELEXPO, 31.10.2025

  • DJ performance του ντουέτου Τούμπα–Χαριλάου (Μαρίνα Βελησιώτη, Ξένια Καλπακτσόγλου). Εκεί όπου οι playlists συγκρούστηκαν σαν αναμεταδόσεις από έναν πλανήτη σε ελεύθερη πτώση, αποκαλύφθηκε το κόστος του να είσαι κορίτσι. (visuals: Μαρίνα Βελησιώτη).
  • Vassilina live performance
  • Bipolia live performance

To VELVET BUS είναι ένα κινούμενο, πολυμορφικό, συμμετοχικό φεστιβάλ από το 2008. Εμπνευστές του οι The Callas / Άρης και Λάκης Ιωνάς, μέλη της ομάδας του Velvet Room, μιας μεγάλης κολεκτίβας που απαρτίζεται από συνεργάτες και φίλους και παρουσιάζει εδώ και 20 χρόνια σε όλη την Ελλάδα τη σύγχρονη ανεξάρτητη καλλιτεχνική δημιουργία μέσα από εκθέσεις, εκδόσεις, κινηματογραφικές ταινίες, συναυλίες, φεστιβάλ και events. 

VELVET BUS goes Salonica Biennale: The Callas with The Callasettes live

Περίπτερα 2 & 3 των εγκαταστάσεων της ΔΕΘ-HELEXPO, 31.10.2025

Σκηνοθεσία, κοστούμια, artworks: The Callas | χορογραφία: Αγγελική Χατζή | χορεύτριες: Αγγελική Χατζή, Ελπινίκη Σαριπανίδου | performers: Ειρήνη Ζωγράφου, Μελία Παπαδοπούλου

Στο πλαίσιο του live «VELVET BUS goes Salonica Biennale: The Callas with The Callasettes live», οι The Callas / Λάκης και Άρης Ιωνάς παρουσίασαν για πρώτη φορά το νέο τους τραγούδι, “Everything Must Change,” το οποίο δημιούργησαν ειδικά για την 9η Μπιενάλε Σύγχρονης Τέχνης Θεσσαλονίκης (Στίχοι, μουσική, ενορχήστρωση: Λάκης και Άρης Ιωνάς / The Callas | Παραγωγή, μίξη: Μαριλένα Ορφανού | Φωνή: Άρης Ιωνάς | Φωνητικά: Φιλίππα Δημητριάδη, Ειρήνη Ζωγράφου, Ιωάννα Ιωνά, Δάφνη Κυριακίδου, Κυβέλη Μαρσέλλου).

DJ set: Yavash

Με το set της γνωστής Θεσσαλονικιάς DJ έκλεισε το πάρτι που υποδέχτηκε την Μπιενάλε 9.